Hjáveituaðgerð á maga

Efnisyfirlit

Inngangur

Afleiðingar offitu

Þróun skurðaðgerða

Ávinningur af aðgerðinni

Meðferðin á Reykjalundi

Val á sjúklingum

Kröfur til sjúklinga fyrir aðgerð

Hvað er gert við meltingarfærin í aðgerðinni

Innskriftarmiðstöð

Innlögn á skurðdeild

Aðgerðin

Frá skurðstofu á vöknun

Frá vöknun á legudeild

Fyrstu dagarnir eftir aðgerð

Heimferð

Áhættur við aðgerð

Síðkomnir kvillar

Gallar við aðgerð

Eftirlit

Frá vinnu

Árangur aðgerðanna

Dumping - Sjúklingur fellur í gildruna

Rannsóknir

Algengustu spurningar

Næring og mataræði eftir megrunaraðgerð

Meltingarvegurinn

Næring eftir megrunaraðgerð

Fyrst eftir megrunaraðgerð

Afleiðing rangs fæðuvals, tímaleysis og of stórra skammta

Heima fyrstu daga og vikur eftir útskrift

Hvað tekur við eftir fljótandi og mauktímabil?

Fæðutegundir sem ber að varast eftir aðgerðina

Fæðutegundir við hæfi eftir aðgerðina

Sýnishorn af matseðli

Út að borða eftir aðgerð

Hreyfing

Fyrir og eftir

Inngangur

Þessi bæklingur er hugsaður sem uppsláttarrit fyrir sjúklinga sem hafa farið í eða hafa hug á að fara í megrunarskurðaðgerð á Landspítalanum - háskólasjúkrahúsi. Samvinna við Reykjalund hefur verið að þróast sl. fjögur ár og árangur verið sérstaklega góður og vakið athygli erlendis. Nú er verið að byggja upp sambærilegar meðferðarstofnanir í Noregi og Danmörku og er fyrirmyndin sótt

hingað til Íslands.

Afleiðingar offitu

Offita er heilsufarsvandi sem eykst sífellt hraðar um allan heim og þó

sýnu mest á Vesturlöndum. Alþjóða heilbrigðisstofnunin, WHO, hefur skilgreint offitu (þyngdarstuðull (BMI) >30) sem sjúkdóm. Stofnunin

telur offitu í flokki alvarlegustu heilsufarsvandamála á okkar dögum.

Haldi þróun síðustu ára áfram er það metið svo að offita verði stærsta heilbrigðisvandamálið á næstu áratugum.

Skilgreining á líkamsþyngdarstuðli:

BMI (body mass index) = (þyngd sjúklings í kg deilt með hæð í metrum í öðru veldi). Þyngd(kg)/hæð(m2)

Á Íslandi hefur aukning offitu verið geysihröð síðustu áratugina, einkanlega meðal yngra fólks. Offitutíðni miðaldra Íslendinga tvöfaldaðist á síðustu 25 árum nýliðinnar aldar og er nú um 22%. Offita 9 ára barna fjórfaldaðist á svipuðu tímabili, úr 1,6% í 5,5%. Einnig hefur svokölluð ofþyngd orðið mun algengari. Nú má ætla að 60% fullorðinna Íslendinga séu yfir æskilegri þyngd og rúmlega 20% stálpaðra barna og unglinga.

Afleiðingar offitu eru margvíslegar. Lífsgæði versna til muna bæði með tilliti til heilsufars og félagslegra þátta. Dánartíðni offitusjúklinga (BMI>30) er tvöföld miðuð við þá sem eru í kjörþyngd. Aukning er á vissum krabbameinum, t. d. brjósta- og legbolskrabbameinum, ristil-, vélinda-, nýrna- og gallblöðrukrabbameinum (tíðni 1,5-2 föld). Hjarta- og æðasjúkdómar, stoðkerfisverkir og slitgigt tvö- til fjórfaldast; sykursýki og kæfisvefn tugfaldast. Frjósemi minnkar. Meðganga og fæðing verða áhættumeiri sem getur haft alvarlegar afleiðingar bæði fyrir móður og barn. Andleg vanlíðan, eins og þunglyndi, kvíði og vanmetakennd, eykst. Offita dregur úr félagslegri þátttöku og einangrun vex. Of feitir einstaklingar verða fyrir fordómum í samfélaginu og tækifæri þeirra til að njóta sín og blómstra

eru því verulega skert.

Offita og reykingar eru heilsufarsskaðvaldar númer 1 og 2

Afleiðingar offitu verða fjölþættari og verri eftir því sem offitan er meiri. Offitu er því oft skipt í þrjá mismunandi hættuflokka eftir því hversu alvarleg hún er, væga (BMI 30-35), verulega (BMI 35-40) og hættulega offitu (BMI >40). Einnig verða afleiðingar offitu meiri eftir því sem hún varir lengur. Offita ungs fólks er því sérstakt áhyggjuefni. Við þetta bætist að offita er mjög þrálátt ástand og áhrifaríkar og endingargóðar leiðir til að draga úr henni eða lækna eru fáar þekktar. Við svæsinni offitu hefur hjáveituaðgerð á maga og mjógirni reynst langáhrifamest af þeim

aðferðum sem nú eru þekktar.

Einstaklingar, sem eiga við alvarleg offituvandamál að stríða, mega oft þola niðrandi fordóma. Rannsóknir benda til að sjúklingar fái ekki offitu vegna þess að þeir séu latir eða lélegir karakterar. Mikil offita er sjúk- dómur sem á sér m.a. erfða- og líffræðilegar skýringar. Einstaklingar með mikla offitu ná gjarnan að megra sig (oft um 10-50 kg) og sýna með því karakterstyrk, en vandinn er að halda minni þyngd.

Þróun skurðaðgerða

Síðustu áratugi hafa fjölmargar tegundir skurðaðgerða verið reyndar gegn ofþyngd. Aðgerðir, sem nú eru framkvæmdar, eru ávöxtur af áratuga reynslu, miklu hugviti og síendurteknum tilraunum. Á árunum 1965-1980 voru svokallaðar garnastyttingar vinsælar. Sjúklingar léttust verulega en tíðni síðkominna fylgikvilla var há og þess vegna lögðust þessar aðgerðir af. Næsta tímabil var sultarólartímabilið, frá 1980-2000. Sjúklingar léttust í fyrstu en þyngdust oftast aftur með tímanum. Nú erum við á svokölluðu hjáveitutímabili. Þar er stefnt að góðu þyngdartapi án þess að fylgikvillar verði of miklir en mikilvægt er að rétt sé að staðið til að ná takmarkinu. Áður en offituaðgerðir voru teknar upp aftur hér á landi í byrjun árs 2000, hafði verið safnað upplýsingum víða að og læknar farið utan og kynnt sér hvað er best í þessum efnum. Við aðgerðina, sem offitusjúklingum á Íslandi stendur nú til boða, hjáveituaðgerð, er því byggt á reynslu annarra í langan tíma en einnig á endurbótum íslenskra sérfræðinga við beitingu nútímalegrar og fullkominnar tækni þar sem því verður við komið (sjá nánar síðar).

Ljóst er að við leysum ekki offituvanda þjóðarinnar með skurðaðgerðum

Ávinningur af aðgerðinni

Aðgerðin sem nú er framkvæmd hér á landi, maga- og garnahjáveita (gastro-jejunal bypass), er áhrifaríkasta leið til megrunar sem þekkist á okkar dögum. Þó er mikilvægt að fólk geri sér ljóst að aðgerðin ein og sér, án nauðsynlegra breytinga á lífsháttum, skilar minni árangri og er jafnvel talsverð hætta á að aftur sæki í sama far þegar stundir líða fram. Þá er jafnvel verr af stað farið en heima setið því að við offituvandann bætast hugsanlegir fylgikvillar sem leitt getur af aðgerðinni. Þess vegna verða sjúklingar að gera sér grein fyrir að aðgerðin er eingöngu hjálpartæki, reyndar öflugt hjálpartæki sem auðveldar einstaklingi að breyta lífsháttum sem nauðsynlegt er til að ná árangri í megrun. Auk aðgerðarinnar verða að koma til lífsháttabreytingar af svipuðum toga og við áhrifaríka megrun án aðgerðar. Takist sjúklingum að breyta

lífsháttum sínum geta þeir sem gangast undir aðgerðina gert sér vonir um að ná hámarksárangri með tilheyrandi ávinningi.

Aðgerðir eru eingöngu hjálpartæki einstaklinga þar sem ástandið er mjög slæmt.

Þyngdartap er hraðast fyrstu mánuðina eftir aðgerð og er oftast að mestu hætt einu og hálfu ári eftir aðgerð. Á þessum tíma hafa einstaklingar misst að jafnaði um og yfir 80% af svokallaðri umframþyngd sinni, þ. e. þyngd umfram kjörþyngd (BMI 25). Þyngdartapið er þó mismikið hjá fólki og ræður þar mestu um hvernig viðkomandi tekst til með að ná tökum á mataræði og að hreyfa sig reglulega. Þannig ná allnokkrir að komast alla leið niður í kjörþyngd sína meðan aðrir eru að missa minna.

Offita er langvarandi (krónískt) vandamál. Það er engin ástæða til þess að ana í aðgerð og mikilvægt er að standa að þessari meðferð eins vel og kostur er.

Flestir upplifa þetta tímabil, þegar þeir léttast hratt, sem jákvætt.

Sjálfsmyndin breytist til betri vegar og fólki finnst það gegna nýju og betra hlutverki en áður. Það finnur fyrir breyttri framkomu og jákvæðum viðbrögðum annarra í sinn garð. Einstaklingar fá hrós og fólk dáist að þeim. Félagsleg staða batnar og fólki gengur oft betur í námi, við vinnu og í einkalífi. Þetta gerist þrátt fyrir ýmsa fylgikvilla og óþægindi sem margir mega búa við á þessu tímabili.

Aðgerðin hefur breytt mínu lífi 100% og ég er allt önnur manneskja, ég er glaðari, jákvæðari, bjartsýnni, hamingjusamari, öruggari og hef allt annað lífsviðhorf. Ég er mjög sátt en maður verður að passa sig að halda sig á jörðinni og hugsa ekki bara um vigtina, það skiftir meira máli að halda heilsunni í lagi og borða rétt og borða nóg. - Anna Ragna.

En þetta tímabil hefur á sér blæ hveitibrauðsdaga, sem taka enda, og við tekur hversdagsleikinn að nýju með öllu sem honum fylgir. Þá er mikilvægt að einstaklingur sé staðfastur svo að hann lendi ekki aftur í sínu gamla fari. Flestir þyngjast eitthvað þegar þyngdartapstímabilinu fyrsta eina og hálfa árið er lokið og þá gildir að missa ekki móðinn heldur halda sínu striki.

Heilsufarslegur ávinningur af megruninni er margþættur. Þeir sem komnir eru með offitutengda fylgikvilla og sjúkdóma, t.d. kæfisvefn, háþrýsting, hækkaðar blóðfitur, skert sykurþol og sykursýki, hormónatruflanir, frjósemisvandmál, stoðkerfisverki o. fl., geta búist við bættu ástandi og í sumum tilvikum fullum bata. Hinir sem enn eru lausir við þessa fylgikvilla eiga minni hættu á að fá þá.

Ávinningurinn er þó oftast langtum meiri en afleiðingarnar

Á móti þessu kemur að aðgerðin felur í sér hættu á ýmsum fylgikvillum,

t.d. magavandamálum og meltingartruflunum, og skorti á ýmsum nær- ingarefnum, t.d. vítamínum, járni og kalki. Þessu þarf að fylgjast vel með og vera vakandi fyrir um alla framtíð. Þar sem vel tekst til með aðgerð og nauðsynlegar lífsháttabreytingar má gera ráð fyrir að heilsutengd lífsgæði verði meiri, sjúkleiki og vanmáttur vegna veikinda minnki og að horfur

á að lifa og njóta lífsins sem heilbrigður einstaklingur aukist verulega.

Reglubundin dagleg hreyfing verður lífsnauðsynleg

öllum sem fara í megrunaraðgerð

Hreyfing stuðlar að bata og að líkaminn nái að jafna sig betur eftir aðgerð. Fyrst eftir aðgerð er best að ganga og reynist öllum vel, en þegar frá líður (2- 3 mánuðir) er einnig hægt að fara í sund, hjóla og stunda líkamsrækt t.d. 3-4 í viku.

Reynsla og rannsóknir sýna að þeir sem gera hreyfinguna að fastri venju eftir aðgerð (best er að vera búinn að því fyrir aðgerð) gengur vel að ná góðum árangri til langs tíma.

Þeim sem ekki hreyfa sig er hættara við að þyngjast aftur þegar frá líður.

Meðferðin á Reykjalundi

Á Reykjalundi er í boði meðferð fyrir fólk með alvarlega offitu (BMI>35). Um er að ræða atferlismeðferð, þ.e.a.s. reynt er að aðstoða fólk við að breyta lífsháttum sínum eða atferli á þann veg að það nái að grennast og temja sér líferni sem leiðir ekki til þyngdaraukningar að nýju.

Sjálfstætt næringarsvið hefur verið starfrækt á Reykjalundi síðan í ársbyrjun 2001. Áður var í boði megrunarstuðningur fyrir fólk sem kom á Reykjalund vegna annarra kvilla en þurfti jafnframt á megrun að halda til að geta náð árangri í endurhæfingu.

Megrunarmeðferð á sér því langa sögu á Reykjalundi. Offita er afleiðing af lífsháttum þeirra sem í lenda, lífsstílssjúkdómur. Gildir þar einu hvort menn telja að orsaka hans sé að leita í erfðum eða umhverfi.

Atferlisbreytingar eru óhjákvæmilegar hjá þeim sem eru að fást við offitu, til að árangur eigi að nást

Án atferlisbreytinga er ekki að vænta árangurs af annarri meðferð, t.d. með lyfjum eða skurðaðgerðum. Atferlisbreytingar eru grundvallar-forsenda þess að vel takist til. Atferlisbreytingar eru hins vegar erfitt og krefjandi verkefni og fram að þessu hefur árangur af atferlismeðferð verið misgóður. Fólki hættir mjög til að slá niður og þyngjast aftur eftir að hafa náð að léttast tímabundið. Það er því stöðugt verið að þróa og endurskoða meðferðina með það fyrir augum að bæta árangur til lengri tíma. Markmiðið er að finna leið til að hjálpa fólki að ná varanlegum atferlisbreytingum svo að ekki þurfi að grípa til annarra leiða, t.d. lyfjameðferðar og skurðaðgerða með fylgikvillum og áhættu sem slíku fylgir. Þetta hefur ekki tekist ennþá.

Frá ársbyrjun 2002 hefur verið samstarf með næringarteymi Reykjalundar og skurðdeild Landspítala-háskólasjúkrahúss (LSH) um meðferð fólks með alvarlega offitu sem kýs að fara í hjáveituaðgerð. Samstarfið felur í sér að á Reykjalundi er fólk metið og undirbúið fyrir aðgerðina. Að þeim undirbúningi loknum er aðgerðin framkvæmd. Eftir aðgerðina er eftirmeðferð og eftirfylgd á Reykjalundi, samhliða eftirliti á LSH og hjá heimilislækni/sérfæðingi viðkomandi einstaklings.

Meðferðin á Reykjalundi er byggð upp sem margþætt atferlismeðferð. Auk þess sem reynt er að koma góðu lagi á næringu og hreyfingu er tekist á við atriði sem hafa áhrif á atferlið, t.d. þekkingu og færni, andlega líðan, sjálfstraust, félagslega þætti og ekki síst áhugann á og viljann til að breyta um lífsstíl og lífshætti.

Að meðferðinni kemur teymi margra fagmanna sem í samvinnu reyna að styðja fólk við að ná fram varanlegum lífsháttabreytingum. Í teyminu eru auk lækna, hjúkrunarfræðingar/sjúkraliði, sjúkra- og heilsuþjálfari, iðjuþjálfi, félagsráðgjafi, næringarráðgjafi og aðgangur er að sálfræðingi.

Meðferðin er lögð upp sem langtímameðferð

Meðferðin hefst með því að einstaklingur kemur á göngudeild þar sem gerðar eru frumrannsóknir og lögð upp meðferðaráætlun. Fólki er leiðbeint um leiðir til að byrja að takast á við lífsháttabreytingar heima. Í boði er stuðningur á göngudeild við þetta verkefni. Ætlast er til að fólk sýni að það sé tilbúið til að takast á við nauðsynlegar breytingar áður en það kemur í meðferð á Reykjalundi. Að öðrum kosti er ekki að vænta árangurs til lengri tíma. Gert er ráð fyrir 5% þyngdartapi hið minnsta fyrir innlögn.

Meðferðin á Reykjalundi er tvenns konar. Annars vegar dagdeildarmeðferð fyrir þá sem eiga heimangengt og hins vegar innlögn fyrir þá sem eiga ekki í önnur hús að venda á höfuðborgarsvæðinu eða af öðrum ástæðum

Meðferðin er byggð upp sem einstaklingsmiðuð hópverkefnaskrá, þ.e.a.s. fólk er tekið inn í hópum, 8 manns í dagdeildar- og 5 manns í innlagnarhópum. Einstaklingar fylgjast að við alla fræðslu og í stuðningshópum en fá þjálfunaráætlun þar sem tekið er tillit til getu og færni hvers og eins. Einnig er reynt að takast á við sérstök vandamál sem snerta líkamlega heilsu, andlega líðan og félagslega þætti eftir því sem við á.

"Ég er sannfærð um að þessi tími á Reykjalundi hjálpaði mér gífulega að gera mér betur grein fyrir hvað var að matarvenjum mínum og auðveldaði mér að takast á við tímann eftir aðgerð. Það var ekki fyrr en í lok meðferðarinnar á Reykjalundi sem ég tók endanlega ákvörðum um að fara í aðgerðina." - Emma.

"Reykjalundur var mér mjög góður og margt sem ég lærði þar, sumt sem ég hef kannski alltaf vitað en ekki náð, bæði með mataræðið, hreyfinguna og sjálfa mig. Á Reykjalundi byrjaði ég að gera hluti sem ég hafði ekki gert lengi og lagði ekki í að gera, eins og að fara í sund, tækjasal o.fl. Fólkið á Reykjalundi hjálpaði mér mikið og ég er því þakklát! Að mínu mati ætti enginn að fara í þessa aðgerð nema vera búin að fara í gegnum undirbúningsferlið á Reykjalundi því þetta átak snertir fleiri fleti á tilverunni en að fara í aðgerðina eina og sér." - Anna Ragna.

Innlagnarmeðferðin stendur í 5 vikur. Um er að ræða heilsdags-prógramm 5 daga vikunnar. Að meðferð lokinni fara þeir sem það kjósa í aðgerð, oftast á næstu 2-3 vikum.

Dagdeildarmeðferðin er tvískipt, 5 vikur í senn. Á fyrri hluta er meðferð þrisvar sinnum í viku, síðdegis á mánu-, miðviku- og föstudögum. Samhliða þessu er ætlast til að unnið sé að lífsháttabreytingum heima. Að loknum fyrri hluta meðferðarinnar fara þeir sem það kjósa í aðgerðina á sama hátt og eftir innlagnarmeðferðina.

Rúmum þremur mánuðum eftir að fyrri hluta meðferðar lýkur byrjar síðari hlutinn þar sem meðferð er tvisvar í viku, síðdegis á þriðju- og fimmtudögum. Að lokinni meðferð, bæði í innlögn og á dagdeild, er hópum boðin eftirfylgd á göngudeild í tvö ár, alls 7 heimsóknir.

Að því loknu lýkur meðferð og stuðningi á Reykjalundi og þess

er vænst að atferlisbreytingar hafi verið festar í sessi.

Orðið samvinna er lykilorð í okkar meðferð.

Það á enginn einstaklingur kröfu á að komast í aðgerð.

Það er takmörkum bundið hversu mörgum einstaklingum er hægt að bjóða hjáveituaðgerð á hverju ári. Hlutverk fagfólks er m.a. að velja fyrst og fremst sjúklinga til aðgerðar sem líklegast er að aðgerðin gagnist vel. Rannsóknir erlendis hafa sýnt að sjúklingum, sem tekst ekki að sýna árangur fyrir aðgerð, gagnast aðgerðin verst og fá flest vandamál eftir aðgerð. Þessir sjúklingar sinna auk þess yfirleitt ekki eftirliti sem skyldi.

Val á sjúklingum í aðgerð

Við val á sjúklingum í aðgerð er stuðst

við eftirfarandi:

1. Þyngdarstuðull um eða yfir 45. Þessi mörk eru einungis viðmiðun.

Ef sjúklingur er kominn með sjúkdóma og þolir þyngdina augljóslega illa, vega þeir þættir sterkar og minna tillit er tekið til þyngdarstuðuls. Margir hafa náð að léttast verulega fyrir aðgerð og eru mun léttari en venjulega á aðgerðardegi. Það er mikill kostur því að þá er aðgerðin sjálf og fyrstu mánuðirnir eftir aðgerð léttbærari fyrir sjúkling og minni hætta er á fylgikvillum.

2. Sjúklingur sé 60 ára eða yngri. Best er að aðgerð sé gerð áður

en fylgisjúkdómar gera vart við sig, þ.e. að hindra að sjúklingur fái þessa fylgisjúkdóma.

Kröfur til sjúklinga fyrir aðgerð:

1. Að sjúklingur hafi reynt aðrar megrunarleiðir til hlítar þar sem

litið er á þessa skurðaðgerð sem neyðarúrræði.

2. Að sjúklingur hafi skilning á vandamáli sínu, þ.e. að offita sé

langvarandi vandamál sem aðgerð ein og sér leysi ekki að fullu. Sjúklingur þarf að vera í andlegu jafnvægi og líklegur til að geta tekist

á við vandamál sem geta komið upp eftir aðgerð. Einnig verður hann að vera tilbúinn að hlíta ævilöngu eftirliti eftir aðgerðina.

3. Að sjúklingur hafi verið í meðferð/viðtölum hjá fagteymi Reykjalundar eða hjá sambærilegu teymi (Kristnesi). Þegar undirbúningsmeðferð á Reykjalundi er lokið og aðgerð ákveðin er leitast við að framkvæma aðgerð strax (þeir sjúklingar fá forgang í aðgerð).

Einstaka sjúklingar eru þó með svo alvarlega fylgisjúkdóma offitu að talið er nauðsynlegt að flýta aðgerð en slíkt er þó aðeins gert í náinni samvinnu við viðkomandi sérfræðinga, t.d. hjartalækni eða innkirtla-lækni. Ef sjúklingar eru með aðra alvarlega sjúkdóma og eru í meðferð hjá sérfræðingum er mikilvægt að bréf með samþykki þessara aðila liggi fyrir og séu send skurðlækni áður en aðgerðin fer fram.

4. Samráð er haft við heimilislækni, sem styður ákvörðun um aðgerð, og bréf frá honum þarf að liggja fyrir. Þetta er mikilvægt í ljósi þess að eftir aðgerð er þörf á ævilöngu eftirliti (sjá síðar).

5. Það er kostur ef sjúklingur nær að létta sig fyrir aðgerð (aðgerð er framkvæmd þó að þyngdarstuðull sé kominn undir 45). Ef sjúklingi tekst að léttast fyrir aðgerð er líklegra að aðgerðin gangi vel því að fyrstu kílóin sem hverfa, fara af lifur og innfitu, og aðgerð verður tæknilega auðveldari og sjúklingurinn nær sér fyrr eftir aðgerð.

6. Nauðsynlegt er að sjúklingur reyki ekki síðustu tvær vikurnar fyrir aðgerð og mælt er eindregið með að sjúklingur sem reykir, noti tækifærið og hætti að reykja fyrir aðgerð.

7. Sjúklingur sem er virkur alkóhólisti, er ekki tekinn í aðgerð.

Hvað er gert við meltingarfærin í þessari aðgerð og hvernig virkar hún?

Aðgerðin virkar í aðalatriðum á þrennan hátt:

1. Tengt er fram hjá 95% af maganum (ekkert er þó fjarlægt) þannig að einungis 5% magans taka á móti því sem borðað er. Þetta verður til þess að sjúklingar geta aðeins borðað mjög lítið í fyrstu en magamálið eykst nokkuð með tímanum.

Ef sjúklingar borða of mikið fá þeir óþægindi í kviðinn.

2. Tengt er fram hjá efsta 1/3 mjógirnis þannig að meltingin fer aðeins fram í neðri 2/3 hlutum þess. Ef neytt er of mikils af orkuríkri fæðu, aðallega fitu, nýtist fitan ekki að fullu og sjúklingar geta fengið fituskitu (niðurgang).

3. Við það að deila maga, tengja fram hjá mesta hluta hans og efsta

1/3 mjógirnis, verður breyting á tauga- og hormónastjórnun meltingar.

Matarlyst (hungurtilfinning og græðgi) minnkar oft verulega í kjölfar aðgerðar.

Gosdrykkir, sælgæti og súkkulaði eru á bannlista eftir megrunaraðgerð.

Innskriftarmiðstöð

Nokkrum dögum fyrir aðgerð kemur sjúklingur á innskriftarmiðstöð sem er á Almennri göngudeild 10 E á Landspítala - háskólasjúkrahúsi við Hringbraut. Þar tekur hjúkrunarfræðingur á móti sjúklingi og fylgir honum í gegnum innskriftarferlið.

1. Viðtal og fræðsla hjá skurðlækni, svæfingarlækni, hjúkrunarfræðingi, sjúkraþjálfara og næringarráðgjafa.

2. Skoðun hjá aðstoðarlækni.

3. Teknar blóðprufur og e.t.v. fleiri rannsóknir gerðar, t.d. röntgenmynd af lungum og hjartarit; fer eftir heilsufari.

4. Mældur blóðþrýstingur, púls, hæð og þyngd.

5. Sjúklingur skal hafa með sér lyfjakort eða upplýsingar um lyf sem hann tekur.

Gera skal ráð fyrir að undirbúningurinn taki a.m.k. 4 klst. Ekki er nauðsynlegt að vera fastandi nema það sé sérstaklega tekið fram.

Innlögn á skurðdeild (13G)

Kvöldið fyrir aðgerð

1. Sjúklingur kemur á legudeild til að fá sprautu sem kemur í veg fyrir blóðtappamyndun í bláæðum, í tengslum við skurðaðgerðina.

Þetta lyf er gefið í kviðvegg og sjúklingur fær það daglega á meðan

á sjúkrahúsdvölinni stendur.

2. Sjúklingur fastar frá miðnætti á mat og drykk og má hvorki reykja

né tyggja tyggigúmmí.

3. Sjúklingur fer í góða sturtu heima að morgni aðgerðardags og

hreinsar naflann með spritti.

4. Sjúklingur hefur með sér þægilega skó, klæðnað og snyrtidót.

Kviðsjáraðgerð eða opin skurðaðgerð

Flesta sjúklinga er hægt að skera upp með kviðsjártækni sem lágmarkar óþægindi fyrir sjúkling, styttir legutíma og minnkar hættu á fylgikvillum.

Nokkrir verða þó að sætta sig við opna skurðaðgerð þar sem gera þarf miðlínuskurð frá neðri enda bringubeins niður að nafla. Ef sjúklingur hefur áður farið í opna megrunarskurðaðgerð (sultarólaraðgerð) eða gengist undir aðrar stærri, opnar skurðaðgerðir í ofanverðu kviðar-holinu, má búast við miklu af samvöxtum í kviðarholi og þarf þá oftast opna skurðaðgerð. Ef framkvæmd er opin aðgerð er aðgerðin að mestu leyti sú sama og við speglunaraðgerð með tveimur undantekningum.

Við opna aðgerð er gallblaðra tekin samtímis, ef steinar eru til staðar, og oft þarf að fjarlægja magann sem ekki er nýttur til næringar (fyrir neðan sultarólina).

Aðgerðin

Á skurðstofunni starfar teymi fagfólks og margir koma að hverri aðgerð.

Sjúklingur flyst frá legudeild (13G) niður á undirbúningsherbergi skurðstofanna þar sem farið er yfir hlutina í síðasta sinn áður en aðgerðin hefst.

Á skurðstofunni er sjúklingi komið fyrir á sérstökum bekk sem hægt er að reisa upp í 40 45 gráðu halla meðan á aðgerð stendur. Örlítið gat er gert í naflann og blásið inn koltvísýringi í kviðarholið fyrir utan þarmana. Svo er fimm rörum komið fyrir. Gegnum rörin er hægt að vinna með löng, mjó áhöld. Í einu rörinu er höfð sérstök sjónvarpsmyndavél og horft er á vinnusvæðið á myndskjáum fyrir ofan sjúklinginn. Sverasta rörið er aðeins 12 millimetra breitt.

Lifrinni er lyft með sérstökum armi. Síðan er byrjað á því að klippa maga-sekkinn sundur í tvo hluta. Efri hlutinn, sem tengist vélindanu, er hafður mjög lítill, tekur í mesta lagi þriðjung úr desilítra. Tækið, sem notað er til að klippa sundur maga og garnir, heftar um leið brúnirnar saman og lokar þeim með þrefaldri röð af vírheftum úr títan-málmi.

Meginhluti magans er skilinn eftir á sínum stað en hann gefur frá sér ýmis meltingarefni. Ef til staðar er svokölluð sultaról eftir fyrri megrunaraðgerð, þarf oftast að gera opna aðgerð og þá er ónotaði hluti magans tekinn burt með ólinni. Næst er netjan, sem hangir eins og gardína úr fituvef framan við garnirnar, klofin með skærum sem skera með hátíðnihljóðbylgjum og loka æðunum um leið. Þetta er gert til þess að netjan hangi ekki á mjógirninu sem tengt er á litla magastúfinn.

Mjógirnið er tekið í sundur tveimur metrum frá upphafi þess. Neðri endinn er tengdur upp á litla magann og efri endinn inn á mjógirnið 50 sm fyrir neðan magatenginguna, eins og sést á myndinni. Maturinn blandast því ekki meltingarsöfunum, þ.e. galli, maga- og brissafa, fyrr en þar. Eftir eru 3-3,5 metrar af mjógirni niður í ristil þar sem eiginleg melting og frásog næringarefna getur átt sér stað.

Í aðgerðinni er samtengingin milli magastúfs og garnar lekaprófuð.

Loks er sett inn slanga utan við magastúfinn sem kemur út um eitt gatið á kviðveggnum. Þetta er öryggisatriði og gert vegna þess að samtengingin er viðkvæm og leki frá henni getur haft alvarlegarafleiðingar. Sjálf aðgerðin tekur um 70-80 mínútur en það tekur sinn tíma að koma sjúklingi fyrir á skurðarborðinu og undirbúa aðgerð og svæfingu. Einnig tekur það nokkurn tíma að vekja sjúkling eftir aðgerð. Allt ferlið tekur þannig venjulega um það bil tvær klukkustundir.

Frá skurðstofu á vöknun

Sjúklingur er vakinn upp strax eftir aðgerðina og liggur fyrstu 2-4 klukkustundirnar á sérstakri eftirlitsdeild (vöknun) og jafnar sig.

Frá vöknun á legudeild

Lögð er áhersla á að drífa sjúkling fram úr í stutta gönguferð þegar

liðið er fram á aðgerðardaginn. Sjúklingur er hafður fastandi og fær vökva (næringu) í æð og verkjalyf og fylgst er með almennu ástandi.

Verkir eru til staðar eins og eftir allar skurðaðgerðir en þeir eru

yfirleitt tiltölulega vægir og minnka venjulega hratt eftir aðgerð.

Daginn eftir aðgerð er tekin röntgenmynd þar sem enn á ný er gengið úr skugga um að samtengingarnar leki ekki og að vökvi geti runnið óhindrað niður í garnir. Ef rannsóknin leiðir í ljós að allt er í lagi getur sjúklingur byrjað að dreypa á tærum vökva í takmörkuðu magni (ca. 500 ml). Slangan (drenið), sem sett var inn í kviðarholið, er fjarlægð og sömuleiðis þvagleggur ef hann er til staðar.

Á öðrum degi eftir aðgerð fær sjúklingur að dreypa á allt að einum lítra af vökva samanlagt. Lögð er áhersla á að sjúklingur geri öndunaræfingar og ætlast er til að sjúklingur sé mikið á rölti um deildina.

Á þriðja degi eftir aðgerð er magnið af vökva ekki takmarkað en áfram þarf að dreypa varlega á litlu magni í einu. Lágmarksinntaka er um einn og hálfur lítri á sólarhring en ekki er æskilegt að drukknir séu yfir tveir lítrar. Sjúklingur fær ítarlegt samtal við næringarráðgjafa með nákvæmum fyrirmælum um mataræði eftir aðgerðina (sjá síðar). Hann byrjar að halda dagbók og fylgist nákvæmlega með vökvamagni til þess að forðast vökvaskort næstu vikurnar. Sjúklingur er eins mikið á fótum og hann treystir sér til. Hreyfing og gönguferðir draga verulega úr hættu á

fylgikvillum, t.d. blóðtappa og lungnabólgu.

Hjá þeim fáu sjúklingum, sem þurfa að fara í opna aðgerð, tekur allt ferlið á sjúkrahúsinu helmingi lengri tíma og sjúklingar liggja inni í 6-8 daga.

Heimferð

Þegar sjúklingur er búinn að ná sér og orðinn sjálfbjarga með vökva-inntöku getur hann farið heim. Algengast er að sjúklingar fari heim á þriðja eða fjórða degi eftir aðgerð. Af og til þurfa þeir lengri tíma á sjúkrahúsinu til að jafna sig og sjúkrahúslega í allt að eina viku er ekki óalgeng. Við útskrift fær sjúklingur lyfseðil á verkjalyf og lyf til að minnka magasýrur. Bókaður er tími í eftirlit á göngudeild megrunaraðgerða eftir tvær vikur.

Ef sjúklingur býr úti á landi (utan stór-Reykjavíkursvæðisins) verður hann að útvega sér samastað í borginni í a.m.k. eina viku eftir útskrift. Ef hann fær ekki inni hjá vinum eða ættingjum er Rauðakrosshótelið valkostur sem margir nýta sér. Hætta á alvarlegum fylgikvillum, sem tengjast aðgerð, minnkar með tímanum og er orðin lítil 10 dögum eftir aðgerð.

Leyft er eingöngu fljótandi fæði fyrstu þrjár vikurnar eftir aðgerð og síðan maukfæði í aðrar tvær vikur. Mjög mikilvægt er að þessu sé fylgt nákvæmlega svo að ekki verði yfirþensla og rof á samtengingum sem getur skapað lífshættulegt ástand.

Áhættur við aðgerð

Aðgerð vegna offitu er stór kviðarholsaðgerð. Ýmsar hættur fylgja slíkri aðgerð eins og öðrum og þar að auki tengjast offitu áhættuþættir sem einstaklingar í eðlilegum holdum þurfa ekki að hafa áhyggjur af. Búast má við að tíðni fylgikvilla eftir aðgerð sé um 5-7%. Alvarlegasti fylgikvillinn er leki á samtengingum milli garna sem veldur lífhimnubólgu (getur verið lífshættuleg); oftast þarf að gera aðra aðgerð á þessum sjúklingum. Það getur byrjað að blæða eftir aðgerð, oftast frá samtengingum, og þarf þá jafnvel að taka sjúkling aftur inn á skurðstofu til að skoða/laga þetta. Aðrir fylgikvillar, sem upp geta komið, eru m. a. blóðtappi í lungum, lungnabólga og sárasýkingar.

Allir sjúklingar fá sprautu með blóðþynnandi lyfi og sýklalyf í forvarnarskyni fyrir aðgerð. Eins og að ofan greinir eru áhættur við aðgerð verulegar. Þess vegna er mikilvægt að sjúklingur geri sér grein fyrir að hann getur fengið fylgikvilla og mikilvægt að ræða það við sína nánustu. Ef sjúklingar lenda í fylgikvillum getur legutími á sjúkrahúsi eftir aðgerð auðveldlega farið upp í nokkrar vikur.

Áhættur við aðgerð

1. Leki frá samtengingum (2,5%)

2. Blæðing (1-2%)

3. Sárasýking (1-2%)

4. Dánartíðni >1%

Þegar þetta er skrifað (í maí 2005) hafa verið framkvæmdar tæplega 300 hjáveituaðgerðir á Íslandi. Enginn hefur látist hér á landi en einn Íslendingur lést eftir þessa aðgerð í Bandaríkjunum fyrir nokkrum árum.

Síðkomnir fylgikvillar aðgerðar

1. Um 15% sjúklinga fá magasár fyrsta árið eftir aðgerð. Hættan er mest eftir 1-3 mánuði. Til þess að minnka hættu á magasári eru gefin sýruhemjandi lyf fyrsta árið eftir aðgerð. Einnig er mikilvægt að gæta þess að yfirþenja ekki magann með því að borða of mikið í einu.

2. Um 20-30 % kvenna með tíðablæðingar þurfa að taka járntöflur reglulega því að járn í fæðunni nýtist ekki vel eftir megrunaraðgerð. Sumar konur ná heldur ekki að nýta járntöflur nægilega vel eða þola járnið illa og þurfa þá að fá járngjöf í æð í 1-2 vikur á ári.

3. Um 10-15% sjúklinga ná ekki að nýta nægilega vel B-12 vítamín

úr fæðunni og þurfa að fá B-12 vítamínsprautu í vöðva á tveggja mánaða fresti ævilangt.

4. Nýting á kalki úr fæðunni minnkar og verður að fylgjast vel með kalkbúskap hjá sjúklingum ævilangt. Mælt er með að allir taki kalktöflur, sérstaklega ef illa gengur að borða kalkríka fæðu eins og mjólkurmat.

5. Um 1% sjúklinga fær kviðslit sem gera þarf við (um 15-20% fá kviðslit eftir opna aðgerð).

Hjáveituaðgerð er stór skurðaðgerð. Upp geta komið ýmsir erfiðleikar og fylgikvillar sem gengur nær alltaf að leysa með góðri samvinnu og þolinmæði.

Gallar við aðgerðir

1. 20-30% sjúklinga, sem léttast hratt, mynda gallsteina. Ef sjúklingur fær gallsteinaeinkenni þarf að meðhöndla hann á sama hátt og aðra gallsteinasjúklinga.

2. Ekki er hægt að magaspegla stóran hluta magans eftir aðgerð.

3. Ekki er hægt að framkvæma gallrásarrannsókn með speglun (ERCP).

4. Þegar sjúklingar hafa lést verulega eftir aðgerð, verður talsvert af umframhúð á ýmsum stöðum líkamans sem getur verið til óþæginda og mikilla lýta.

Eftirlit er lífsnauðsynlegt!!!

Göngudeild megrunaraðgerða er opin alla mánudaga á Landspítala - háskólasjúkrahúsi við Hringbraut. Á göngudeild hitta sjúklingar skurðlækni, næringarráðgjafa og hjúkrunarfræðing. Sjúklingar koma á göngudeildina til eftirlits í fyrsta skipti tveimur vikum eftir aðgerð.

Ef allt gengur vel er næsta eftirlitsskoðun þremur mánuðum eftir aðgerð og síðan á hálfs árs fresti. Áríðandi er að sjúklingur sinni eftirlitinu reglulega því að ýmis vandamál geta skotið upp kollinum. Meðal annars þarf, eins og áður segir, að fylgjast með járnbirgðum líkamans, vítamínum og kalkbúskap.

Hjúkrunarfræðingur og næringarráðgjafi ræða við flesta sjúklinga.

Fylgst er með þyngdartapi og lagt mat á árangur af aðgerðinni.

Þeir sem búa úti á landi geta skipulagt hluta af eftirlitinu í gegnum heimilislækni sinn en æskilegt er að fyrstu eftirlitsskoðanir fari fram á göngudeild megrunaraðgerða á Landspítala - háskólasjúkrahúsi.

Margir sjúklingar hafa verið í meðferð hjá ýmsum sérfræðingum, t.d. innkirtlalæknum, hjartalæknum, geðlæknum og lungnalæknum.

Mikilvægt er að þessir læknar séu með í ráðum varðandi aðgerð.

Oft þarf að breyta lyfjameðferð fljótlega eftir aðgerð og nauðsynlegt

að það sé gert í samráði við viðkomandi sérfræðinga.

Sár geta myndast í litla magastúfnum á fyrstu mánuðum meðan næringarinntaka er í lágmarki. Þess vegna eru allir sjúklingar látnir taka inn magasýrulækkandi lyf í heilt ár eftir aðgerð. Tryggingastofnun tekur þátt í kostnaði vegna þessa (sjúklingar fá sent lyfjakort) og kostnaði vegna ferða þeirra sem eiga heima úti á landi.

Ef upp koma vandamál er hægt að hafa samband við hjúkrunarfræðing á Göngudeild megrunaraðgerða sem staðsett er á Almennu göngudeildinni 10-E á Landspítala - háskólasjúkrahúsi við Hringbraut.

Frá vinnu

Það er breytilegt hvað sjúklingar þurfa að vera lengi frá vinnu eftir aðgerð og fer eftir því hvernig sjúklingi líður og hvers konar vinnu hann stundar. Algengast er að fólk sé frá vinnu í tvo til þrjá mánuði og þarf að meta það einstaklingsbundið.

Árangur aðgerðanna

Þyngdartapið er mest í byrjun og hægir svo á því á næsta einu og hálfu til tveimur árum. Eftir það standa flestir nokkurn veginn í stað. Af þessum sökum er mikilvægt að sjúklingur nýti þennan tíma vel svo að honum takist að ná raunhæfu markmiði áður en þyngdartapið fjarar út.

Megrunaraðgerðir eiga það allar sameiginlegt, hvaða nafni sem þær nefnast, að hægt er að eyðileggja árangurinn með röngu mataræði. Fyrst og fremst er hættulegt að leggja sér til munns sætindi því að hröð kolvetni (sykur, alkóhól) fara út í blóðrásina úr meltingarveginum hvar sem er og þurfa ekki meltingarhvata til þess.

Nýlega var birt greinargerð um árangur af fyrstu 150 kviðsjáraðgerðum hér á landi í alþjóðlegu læknatímariti (Obesity Surgery, janúar 2005). Árangurinn er vonum framar og hefur vakið talsverða athygli. Ekki er enn hægt að meta langtímaárangur; til þess verður að fylgjast með sjúklingum í 5-10 ár. Þyngdartap sjúklinga, sem gengist hafa undir aðgerð hér á landi, er með fáum undantekningum vel viðunandi. Sjúklingar hafa misst meira en 80% af umframþyngd (þyngd yfir kjörþyngd) og fylgikvillar verið fáir.

Aðgerðin er ekki hættulaus eins og gefur að skilja en engin dauðsföll hafa orðið, þegar þetta er skrifað og hingað til hafa engir sjúklingar fengið alvarleg og varanleg mein.

Líta má á aðgerðina sem gott hjálpartæki til að ná af sér umframkílóum, en góður langtímaárangur er fyrst og fremst undir sjúklingi sjálfum komið!

Með sykuráti þyngjast sjúklingar aftur!!!

Fólk sem fer í þessa aðgerð má ekki vaða í þeirri villu að þar með séu öll þess vandamál úr sögunni, því fer víðs fjarri. Þér hefur verið gefinn kostur á að fara aftur á byrjunarreit, þ. e.

neyta matar í hóflegu magni. Mér hefur tekist að hætta öllu óhófi sem var sífellt nart á milli mála, gosdrykkjaþamb, sælgætisát og önnur óhollusta. Ef mér tekst að viðhalda þessari reglusemi og halda áfram að hreyfa mig og þjálfa mun mér takast að ná kjörþyngd og góðri heilsu. Það er því gott að nota tímann fyrst eftir aðgerðina til þess að losna við þann vonda lífsstíl sem er rót alls míns vanda. Fyrstu 2 árin eftir aðgerðina eru hvað mikilvægust því þá léttistu hvað hraðast og borðar minna en þú hefur nokkurn tima gert. Eins ertu að læra að borða rétt, þ.e borða hollan og næringarríkan mat því þú hefur ekki magamál fyrir annað, síst af öllu eitthvert rusl.- Anna Ragna.

Dumping - Sjúklingur fellur í gildruna

Við eðlilegar aðstæður jafnar maginn út upptöku á sykri í blóðið; upptakan verður jöfn og brisið sendir út hæfilegan skammt af insúlíni til að sykur komist inn í frumur og nýtist þar til brennslu.

Eftir hjáveituaðgerð fer sykurinn nánast beint niður í garnir, blóðsykur hækkar skyndilega og mjög mikið. Brisið skynjar þetta sem svo að þörf sé á miklu insúlíni og sendir út of stóran skammt svo að um 30 mínútum eftir sykurneysluna verður blóðsykur mjög lágur. Sjúklingur fær drunga- og þyngslatilfinningu og meiri sykurlöngun sem lagast fljótt, en aðeins í skamman tíma, með meiri sykri. Á þennan hátt skapast vítahringur: Sjúklingur borðar meiri sykur, brisið gefur aftur frá sér of stóran insúlínskammt og þannig gengur þetta koll af kolli. Kílóin fara að hlaðast á líkamann aftur. Mikilvægt er að sjúklingar geri sér grein fyrir þessu fyrirbæri og sneiði alveg hjá sætindum og sykurríkri fæðu.

Rannsóknir

Hættan á að fá alvarlega offitu liggur í fjölskyldum á sama hátt og hættan á að fá hjartasjúkdóma. Unnið er að umfangsmiklum rannsóknum til að finna orsakir offitu. Offituteymið á Landspítalanum - háskólasjúkrahúsi, tekur virkan þátt í þessari vinnu með Íslenskri erfðagreiningu.

Offita á sér þó ekki eingöngu erfðafræðilegar skýringar; þjóðfélagshættir skipta greinilega miklu máli. Fólk hefur breytt mataræði og matarvenjum síðustu árin, skyndibitar eru algengir, matarskammtar mun stærri, pítsa er orðin þjóðarréttur og fólk hreyfir sig æ minna.

Einstaklingar með erfðafræðilega tilhneigingu til offitu eru því í mun meiri hættu en áður að lenda í slæmri offitu. Þetta sést á því að meðalþyngd Íslendinga fer stöðugt vaxandi og vex mest meðal barna og unglinga.

Í kjölfar hjáveituaðgerðar verður mikil breyting á líkamsþyngd og oft heilsufari sjúklinga. Þess vegna er afar mikilvægt að safna upplýsingum um áhrif aðgerðarinnar, jafnt líkamleg sem félagsleg og sálfræðileg.

Allir sem til greina koma fyrir þessa aðgerð eru því beðnir að taka þátt í rannsóknum sem unnið er að og miða að því að auka vitneskju um öryggi og árangur aðgerðanna og afla þekkingar um áhrif þeirra á líf fólks almennt. Þjónustumiðstöð rannsóknaverkefna hefur sett saman sérstakan spurningalista og samtímis því sem farið er yfir þennan lista eru tekin ýmis sýnishorn til að fá upplýsingar um efnaskipti og breytingar á hormónum sem stýra m.a. matarlyst. Þetta er gert bæði fyrir aðgerð og nokkrum árum eftir aðgerð.

Með þessu er verið að meta meðal annars:

Áhrif á lífsgæði

Áhrif á fylgisjúkdóma offitu

Fjárhagsleg áhrif aðgerðanna

Stjórnun svengdar og seddu og áhrif aðgerðarinnar á hana

Skaðleg áhrif offitu á líffæri og hvernig þau breytast eftir aðgerð

Fáar eða engar aðgerðir eru jafn hagkvæmar fyrir íslenska ríkið og hjáveituaðgerð á offitusjúklingum. Eftir aðgerð sparast fjármunir með lægri lyfjakostnaði og minni fjarveru frá vinnu. Fólk, sem verið hefur á örorku-bótum, getur margt snúið aftur til vinnu og aðgerðin kemur einnig í veg fyrir að sumir einstaklingar lendi síðar í heilsutapi og örorku. Mikilvægt er að geta sýnt fram á þennan ávinning með rannsóknum svo að íslenska heilbrigðiskerfið sjái sér hag í að gera sem flestum offitusjúklingum kleift að gangast undir hjáveituaðgerð.

Þegar ég fór í aðgerðina var ég 165,5 kg, ég var 46 ára gamall, kominn með áunna sykursýki sem var alveg komin úr böndum þannig að ég var farinn að sprauta mig með tveimur tegundum af insúlíni. Ég var búinn að fara í hjartaþræðingu og var að taka inn sex lyf á hverjum degi, alls níu pillur og svo sprautaði ég mig með insúlíni upp í 5 sinnum á dag. Nú fjórtán mánuðum seinna er ég að taka tvær pillur á dag, þar af er önnur þeirra magasýrulyf sem ég vonast til að losna við fljótlega, svo eru það bara vítamín og kalktöflur.

Mér hefur ekki liðið svona vel í mörg, mörg ár, þessi aðgerð bjargaði lífi mínu. - Halldór

Algengar spurningar sjúklinga sem huga

að offituaðgerð og svör við þeim

Hvar á ég að byrja til að athuga hvort offituaðgerð sé eitthvað sem getur hjálpað mér?

Gott er að byrja á að ræða þetta við heimilislækni sinn. Hann sendir síðan tilvísun til skurðlækna sem framkvæma aðgerðina. Heimilislæknir má einnig gjarnan senda tilvísun til meðferðateymisins á Reykjalundi.

Panta má tíma beint hjá Hirti Gíslasyni eða Birni Geir á göngudeild

megrunaraðgerða á Landspítalanum - háskólasjúkrahúsi við Hringbraut

í síma 543 2114.

Sjúklingar byrja gjarnan ferlið á Reykjalundi og panta síðan tíma hjá skurðlækni þegar ferlið er komið vel af stað. Ef fyrsta viðtal er hjá skurðlækni, vísar hann nær undantekningarlaust sjúklingnum áfram í mat og undirbúning á Reykjalundi.

Í einstaka tilfellum hafa sjúklingar mjög erfiða fylgisjúkdóma offitu, aðallega sykursýki og hjarta- og æðasjúkdóma. Þessir sjúklingar geta þurft að fara styttri leið til aðgerðar (aðgerð flýtt) en það verður að gerast í náinni samvinnu við innkirtlalækni, hjartalækni og næringarráðgjafa.

Er aðgerð fyrir alla sem eru feitir? Hafa sjúklingar kröfu á að komast í aðgerð?

Nei. Ákvörðun um aðgerð er tekin af skurðlæknum í samvinnu við samstarfs-aðila. Þetta er bæði hættuleg og dýr aðgerð og hún ber árangur vegna þess hún er róttæk og þvingandi hvað varðar mataræði. Því er mikilvægt að sjúklingur skilji hvað hann er að biðja um, sé andlega í stakk búinn til að takast á við aðgerð og það álag sem fylgir fyrstu mánuðunum eftir aðgerð. Einnig er mikilvægt að sjúklingur breyti lífsháttum sínum eftir aðgerð; annars er hætta á að hann nái ekki tilskildum árangri og þyngist jafnvel aftur þegar frá líður. Fjármagn til þessa verkefnis er takmarkað og biðlisti sjúklinga, sem óska eftir aðgerð, er langur svo að velja verður úr sjúklinga sem aðgerðin gagnast best.

Af hverju er þessi langi biðtími fram að aðgerð?

Offita er ekki bráður sjúkdómur heldur langvinnt vandamál sem leiðir oft til annarra sjúkdóma. Það er aldrei bráð ábending fyrir offituaðgerð og mikilvægt er að ákvörðun um að fara í aðgerð sé aldrei tekin í skyndingu. Mikilvægt er að einstaklingar, sem þjást af offitu, velti ákvörðuninni fyrir sér í langan tíma og breyti um lifnaðarhætti áður en aðgerð er framkvæmd. Það er sjálfsblekking að halda að allt breytist til batnaðar á sjálfan aðgerðardaginn og nóg sé að byrja að taka sig á þá.

Af hverju er svona mikilvægt að létta sig síðustu vikurnar fyrir aðgerð?

a) Þetta er stór skurðaðgerð og mjög mikilvægt að vera í eins góðu líkamlegu (og andlegu) formi og hægt er fyrir aðgerðina.

b) Ef sjúklingar eru að þyngjast eða taka sig ekki á er lifrin stór og fituþanin (fitulifur) og skurðaðgerðin því erfiðari og hættumeiri. Maginn liggur undir vinstra lifrarhluta og getur verið erfitt að komast að honum ef lifrin er þrútin.

Ef sjúklingur nær að léttast um 10 kg fyrir aðgerð fara um 2-3 kg af lifrinni.

c) Ef sjúklingar ná að léttast vel fyrir aðgerðina verður síður hratt fall í þyngd fyrstu vikurnar á eftir en hratt þyngdarfall krefst mikillar orku og sjúklingar geta orðið máttfarnir.

Hvað má reikna með löngum tíma frá vinnu eftir aðgerð?

Flestir þurfa 2-3 mánuði til að jafna sig eftir aðgerð; þetta er þó einstaklingsbundið og fer einnig eftir því hvernig vinnu fólk stundar. Ef sjúklingar eru í erfiðisvinnu eru þrír mánuðir algert lágmark.

Af hverju þarf heimilislæknir að senda skurðlækni bréf?

Eftir aðgerð er skilyrði að sjúklingur sé í ævilöngu eftirliti með blóðprufum.

Þegar þrjú ár eru liðin frá aðgerð er gert ráð fyrir að eftirlit sé að mestu í höndum heimilislæknis. Margir sjúklingar eru í lyfjameðferð sem heimilislæknir (eða aðrir læknar) stjórnar. Fljótlega eftir aðgerð þarf að fylgjast vel með þessari meðferð þar sem lyfjaskammtar minnka oft snarlega þegar sjúklingar léttast og sum lyf verða jafnvel óþörf. Sérstaklega þarf að gæta vel að sykursýkis- og blóðþrýstings- lyfjum. Meðferðarlæknir er rétti aðilinn til þess að stjórna breytingum sem verður að gera á lyfjameðferð í kjölfar aðgerðar.

Missi ég hárið eftir aðgerð?

Margir verða fyrir töluverðu hárlosi fyrstu mánuðina eftir aðgerð. Þetta tengist

því að sjúklingar mega óhjákvæmilega þola nokkra vannæringu fyrstu mánuði

eftir aðgerð en það lagast og hárið vex aftur þegar sjúklingar hætta að léttast.

Hvenær er mér óhætt að eignast barn eftir aðgerð?

Það er algengt að frjósemi verði minni hjá konum með alvarlega offitu. Þegar þessar konur léttast verður frjósemin oft eðlileg og þarf því að huga vel að getnaðarvörn strax eftir aðgerð. Mælt er eindregið gegn því að konur verði þungaðar fyrstu tvö árin eftir aðgerð meðan vannæring er sem mest. Þegar mesta þyngdartapið hefur orðið og jafnvægi í næringarbúskap hefur verið náð, er óhætt að fara að huga að barneignum. Ef þungun verður snemma eftir aðgerð er aukin hætta á meðgöngukvillum og einnig getur það haft áhrif á heilsu barnsins. Þá er nauðsynlegt að vera undir ströngu eftirliti bæði á göngudeild megrunaraðgerða og í mæðraeftirliti undir umsjón fæðingarlækna.

Af hverju eru magasár svona algeng eftir aðgerð?

Magasár er algengasti fylgikvilli hjáveituaðgerðar. Um 15% sjúklinga fá magasár fyrsta árið eftir aðgerð. Algengast er að magasár myndist á öðrum til þriðja mánuði eftir aðgerð. Orsakir fyrir magasárinu eru nokkrar. Magasýra gegnir þar veigamiklu hlutverki því að draga má verulega úr tíðni magasára með sýruhamlandi lyfjum (Nexium, Losec, Pariet). Yfirþensla á litla maganum er einnig orsakavaldur. Því er brýnt að sjúklingar borði reglulega og ekki of mikið í einu.

Vannæringin, sem aðgerðin veldur, á þátt í því að sárin eiga erfiðara með að

gróa þegar þau hafa myndast. Nú er ávísað Nexiumtöflum í eitt ár eftir aðgerð

til þess að draga úr sáramyndun. Sótt er um lyfjaskírteini fyrir sjúkling frá

Tryggingastofnun ríkisins þegar aðgerð er framkvæmd.

Ef sjúklingur er með magasárseinkenni, fer hann í magaspeglun til greiningar

áður en aðgerð er ákveðin.

Er algengt að vera með niðurgang eftir aðgerð?

Ef sjúklingar gæta þess ekki vel hvað þeir láta ofan í sig verða hægðir lausar

og þeir fá jafnvel niðurgang; sérstaklega verður að sneiða hjá fituríkri fæðu.

Flestir læra fljótlega á þetta og gæta sín.

Hvernig er með lýtaaðgerðir til að laga umframhúð?

Húðin getur orðið afar slök fljótlega eftir aðgerð. Þetta lagast þó oft með tímanum en húðin er lengur að jafna sig en kílóin að fara. Hreyfing getur átt stóran þátt í hversu langan tíma þetta tekur. Algengasta vandamálið er stór svunta.

Mælt er með að beðið sé með lýtaaðgerðir a.m.k. í tvö ár frá megrunaraðgerð svo að árangur verði sem bestur. Sjúklingar verða nú að greiða fyrir þessar aðgerðir sjálfir. Sótt hefur verið um til heilbrigðisyfirvalda að þau taki þátt í hluta

af þessum kostnaði, sem getur verið verulegur, og vonast er til að

heilbrigðisyfirvöld komi til móts við sjúklinga að þessu leyti í náinni framtíð.

Næring og mataræði eftir megrunaraðgerð

Næringarfræði í hnotskurn

Næringarfræðin fjallar um matinn sem við borðum og hvernig líkaminn nýtir matinn til vaxtar, viðhalds og endurnýjunar. Hlutverk fæðunnar og næringarefna, sem við fáum úr henni, er fyrst og fremst að sjá líkamanum fyrir orku og nauðsynlegum næringarefnum til að byggja upp og halda við vefjum og efnasamböndum.

Líkaminn er stöðugt að brjóta niður og byggja upp; því er nauðsynlegt að borða á hverjum degi hollan og næringarríkan mat sem tryggir líkamanum öll efni hann þarfnast.

Helstu flokkar orkuefna í fæðu eru kolvetni, fita og prótein. Einnig gefur alkóhól orku. Orkuefnin veita mismunandi mikla orku þegar þau meltast og nýtast í líkamanum.

Orka er mæld í kílókaloríum (kkal) eða kílójúlum (kj). 1 g af próteini gefur 4 kkal, 1 g af fitu gefur 9 kkal og 1 g af kolvetni gefur 4 kkal.

Kolvetni: 1 g gefur 4 kkal

Prótein: 1 g gefur 4 kkal

Fita: 1 g gefur 9 kkal

Alkóhól 1 g gefur 7 kkal

Orkuþörf fólks fer m.a. eftir aldri, hæð, þyngd og kyni. Algeng orkuþörf fullorðins fólks er 1800 til 2000 kkal fyrir konur og 2000 til 2500 kkal fyrir karla. Ef neytt er meiri orku en líkaminn brennir, þyngist einstaklingur um of og á stuttum tíma geta hlaðist á hann mörg aukakíló.

Í dag er þyngdaraukning algengari en áður vegna breyttra lífshátta, minni hreyfingar við dagleg störf og aukins fæðuframboðs. Sem dæmi má taka að í einum 100 g poka af kartöfluflögum eru um 500 kkal og í einum lítra af kók eru 430 kkal. Samtals eru það um 930 kkal eða helmingur af dagsþörf. Ganga þarf rösklega í um það bil þrjár og hálfa klukkustund til að brenna 930 kkal.

Kolvetni eru einn mikilvægasti orkugjafinn. Kolvetni eru í ýmsum matvælum en kolvetnarík fæða er mismunandi næringarrík. Kolvetni koma úr kornmat, brauði, ávöxtum, grænmeti, mjólk og mjólkurvörum, sætabrauði, sælgæti, gosdrykkjum o.fl. Æskilegt er að borða daglega gróft brauð, ávexti, grænmeti, mjólk og mjólkurmat.

Þar fáum við orku og ýmis vítamín og steinefni sem líkaminn þarfnast.

Einnig fáum við úr grófu kornmeti, grænmeti og ávöxtum, trefjar sem eru mikilvægar fyrir meltingarveginn. Ekki er æskilegt að neyta mikils af gosdrykkjum, sælgæti eða sætum kökum. Í þessum fæðutegundum er mikil orka sem stuðlar að ofþyngd en veitir sáralítið af næringarefnum.

Fita gefur mesta orku á hvert gramm og þess vegna er fólki almennt ráðlagt að neyta minni fitu. Fita, sem við fáum úr fæðunni, er flokkuð í ómettaða (mjúka) og mettaða (harða) fitu. Ráðlagt er að nota frekar ómettaða fitu, sem betri er fyrir hjarta og æðakerfi. Fituríkar matvörur eru m.a. smjör, olía, feitt kjöt, unnar kjötvörur ýmiskonar, kökur, kex og súkkulaði. Fita er mjög víða í matvælum og ekki öll sýnileg. Því er nauðsynlegt að kynna sér innihaldslýsingar á matvælum.

Prótein eru nauðsynleg efni til að byggja upp og endurnýja vefi líkamans. Þau mynda einnig ýmis lífsnauðsynleg efni, t.d. ensím, hormón, blóðrauða (hemóglóbín) o.fl.

Próteinríkar matvörur eru kjöt, fiskur, mjólk og mjólkurvörur og egg.

Vatn er mikilvægt fyrir líkamann en stór hluti hans er vatn eða um 60%. Vatnið flytur næringarefni um líkamann og úrgangsefni frá honum.

Öllum er nauðsynlegt að drekka vatn daglega.

Vítamín, steinefni og snefilefni eru efni sem líkaminn þarfnast daglega. Þau taka þátt í efnaskiptum líkamans og hafa margvíslegum störfum að gegna. Vítamín og steinefni koma úr ýmsum fæðutegundum í mismiklu magni. Því er lögð áhersla á að fólki borði fæðu úr öllum fæðuflokkum. Þannig fær líkaminn orku og næringarefni sem hann þarfnast.

Meltingarvegurinn

Meltingarvegurinn samanstendur af munni, vélinda, maga, smágirni, ristli og endaþarmi. Hver hluti meltingarfæranna hefur mikilvægu hlutverki að gegna.

Maginn er geymslusekkur sem hleypir fæðunni smátt og smátt niður í görnina eftir að

hafa brotið hana niður eða melt að hluta til. Í görninni koma að verki meltingarhvatar og maturinn er endanlega meltur þar og frásogast síðan í smáeindum sem nýtast líkamanum. Ristillinn tekur svo við þunnum garnavökvanum frá mjógirninu.

Í ristlinum verður nær ekkert næringarnám heldur sogast þar upp mestallt vatn úr garnainnihaldinu sem þykknar og verður að formuðum hægðum sem tæmast um endaþarminn.

Næring eftir megrunaraðgerð

Eftir megrunaraðgerð og þá breytingu sem verður á meltingarfærunum, geta þau ekki sinnt hlutverki sínu að fullu eins og áður. Það er ástæðan fyrir því að nauðsynlegt er að taka fjölvítamín með steinefnum til frambúðar og láta fylgjast með blóðgildum. Magn matar sem neytt er, er líka mun minna svo að erfitt reynist að fá næg næringarefni eingöngu úr fæðunni. Sérstaklega á það við um fyrsta árið meðan meltingarfærin eru að aðlagast breytingum.

Eftir megrunaraðgerð meltist fitan illa og veldur meltingaróþægindum, niðurgangi og verkjum; því er lögð rík áhersla á fitulítið (ekki fitulaust) fæði til frambúðar. Eftir megrunaraðgerð þarf að takmarka alla fitu, bæði mettaða og ómettaða.

Vítamín og steinefni eru líkamanum mikilvæg og því þarf að láta fylgjast með blóðgildum eftir megrunaraðgerð. Efni, sem gefa þarf sérstakan gaum, eru B12 vítamín, fólínsýra, járn og kalk.

B12 vítamín er nauðsynlegt fyrir orkuefnaskipti, viðheldur heilbrigði taugakerfis og á þátt í myndun blóðfruma. Helstu uppsprettur B12 eru úr dýraríkinu, kjöt, fiskur, egg, innmatur, mjólk og mjólkurvörur. B12 nýtist þó ekki vel úr fæðunni eftir megrunaraðgerð og því er nauðsynlegt að taka aukalega B12 með öðrum vítamínum Skortur getur haft alvarlegar afleiðingar og þess vegna nauðsynlegt að fylgjast með

B12 í blóði reglulega.

Fólinsýra (Fólasín, Fólat) er nauðsynleg fyrir myndun rauðra blóðkorna,

próteinefnaskipti og vöxt og skiptingu fruma. Helstu uppsprettur fólínsýru eru gróft kornmeti, sterklitað grænmeti, innmatur og egg. Fólinsýra í töfluformi er nauðsynleg eftir aðgerð.

Járn er nauðsynlegt til myndunar hemoglóbíns í blóði sem ber súrefni til fruma og til myndunar myoglóbíns í vöðvum. Járnskortur veldur blóðleysi og lýsir sér í þreytu, slappleika og syfju. Járnrík fæða er t.d. innmatur, blóðmör, rautt kjöt, egg, dökkgrænt grænmeti, gróft kornmeti og járnbætt morgunkorn. Nauðsynlegt er að láta fylgjast með járnbúskap eftir megrunaraðgerð og margir þurfa að taka járn í töfluformi.

Kalk er nauðsynlegt fyrir bein og tennur, tekur þátt í blóðstorknun, tauga-boðum og vöðvasamdrætti. Kalkrík fæða er helst mjólk og mjólkurvörur, gróft kornmeti og sardínur. Allir þurfa að taka kalktöflur eftir aðgerðina.

Almenn vannæring á sér stað fyrstu vikur og mánuði eftir aðgerð.

Það er ofur eðlilegt þar sem sjúklingur innbyrðir mun minna af fastri fæðu og vökva en áður. Því er mikilvægt að fylgja leiðbeiningum varðandi fæðuval og að taka fjölvítamín daglega.

Hætta er á vökvaskorti eða þurrki eftir aðgerð og þarf því að huga vel að vökva. Því fylgir höfuðverkur, ógleði, þreyta og komið getur upp ruglástand ef vökvaskortur er mikill. Það er merki um þurrk ef þvagið er dökkt og lítið.

Fyrst eftir megrunaraðgerð

Eftir aðgerð er einungis gefinn vökvi í æð á sjúkrahúsinu og vatn til að dreypa á og er fylgst með því og skráð hversu mikið vatn er gefið. Fyrir útskrift á þriðja eða fjórða degi er gefið tært soð, eplasafi og hafraseyði. Fyrir útskrift gefur næringarráðgjafi leiðbeiningar um fljótandi fæði sem fara þarf eftir heima í þrjár vikur; síðan tekur við maukfæði í tvær vikur.

Fljótandi fæði er súpur sem þarf að sía, léttar mjólkurvörur án viðbætts sykurs, fjörmjólk, undanrenna, ávaxtasafi, grænmetissafi o.fl.

Með maukfæði er átt við að allur matur er soðinn og stappaður eða maukaður í matvinnsluvél, t.d. soðnar kartöflur, soðið grænmeti, fiskur og hakkað kjöt. Margir byrja með barnamat í krukkum sem er vel við hæfi. Ferskir ávextir eru stappaðir eða maukaðir, t.d. bananar og perur, en ekki skal snerta niðursoðna ávextir úr dós; þeir eru sykur- og orkuríkir. Þegar óhætt er að sleppa maukfæðinu fer hver og einn að fikra sig áfram með að borða fasta fæðu (best að hafa hana mjúka). Enn þarf að borða oft, 5 til 6 sinnum á dag og drekka vatn á milli mála.

Mikilvægt er að velja holla og næringarríka fæðu, tyggja vel, borða hægt og gæta þess að skammturinn sé hæfilega lítill í hvert skipti. Fyrstu vikurnar geta verið erfiðar. Ógleði, uppköst, kviðverkir, hægðatregða og niðurgangur geta gert vart við sig. Þetta er að miklu leyti tengt því hvernig og hvað fólk er að borða og drekka eftir aðgerð. Mörgum reynist erfitt að tyggja nógu vel og borða hægt og lítið í einu. Það er nauðsynlegt að vera vel undir það búinn og er forsenda þess að aðgerðin heppnist vel.

Afleiðingar rangs fæðuvals, tímaleysis og of stórra skammta eru:

ofþensla verður á maganum og görninni sem getur valdið ýmis

konar óþægindum og vandamálum.

verulegur skortur á næringarefnum getur gert vart við sig og þar með

haft slæm áhrif á heilsu og getu til þess að takast á við dagleg störf.

að ekki næst góður árangur með að léttast eða gengur mun

hægar en eðlilegt er.

Heima fyrstu daga og vikur eftir útskrift

Fyrstu dagana heima eiga margir fullt í fangi með að drekka nægilega. Brýnt er að fólk dreypi á vökva meira og minna allan daginn til að byrja með, hægt og lítið í einu. Flestir eru sammála að það sé full vinna. Nauðsynlegt er að læra að dreypa aðeins á en ekki þamba eða taka gúlsopa og fylla munninn af vökva.

Takmarkið fyrstu dagana er að ná einum og hálfum lítra (1500 ml) af vökva á dag, súpur og allt meðtalið. Fljótlega er æskilegt að auka skammtinn í tvo lítra (2000 ml). Það er misjafnt hversu vel fólki gengur að drekka en nægilegur vökvi er mikilvægur svo að líkaminn ofþorni ekki. Það getur gerst eftir megrunaraðgerð og fólk lent inni á spítala aftur ef því gengur illa að neyta vökva.

Orkuríka drykki, t.d. gosdrykki (sæta og ósæta), bjór, áfenga drykki

og sætan djús, er bannað drekka. Hreinn ávaxtasafi er í lagi, 1-2 glös (200-400 ml) á dag. Það er kalíum og vítamín í hreinum ávaxtasafa en ekki í djús. Kaffi er ekki æskilegt fyrstu eina eða tvær vikurnar á meðan verið er að drekka lágmarksmagn vökva og lítið vatn.

Á þessum tíma er nauðsynlegt að drekka/borða mjög hægt. Fyrst eftir aðgerð getur maginn verið bólginn og viðkvæmur og þarf sinn tíma til að gróa og jafna sig. Ef drukkið/borðað er of hratt og litli maginn fylltur of mikið fylgja því óþægindi, t.d. ógleði og uppköst. Samtenging maga og garnar getur rifnað sem hefur alvarlegar afleiðingar.

Mjólk og mjólkurvörur þolast stundum verr eftir þessa aðgerð en er ekki algengt. Það getur stafað af því að meltingarensím, sem brýtur niður mjólkursykur, er ekki til staðar eins og áður. Ef mjólkuróþol kemur upp þarf að nota sojamjólk með kalki og fá ráð hjá næringarráðgjafa.

Hvað tekur við eftir fljótandi og mauktímabil?

Þegar fljótandi og mauktímabili er lokið kemur að því að fara að borða fasta fæðu. Í rauninni er fólk að læra að borða upp á nýtt. Þá er mikilvægt að tyggja matinn vel og gefa sér góðan til tíma til þess að borða. Ekki skal drekka með mat heldur hálftíma fyrir eða eftir máltíð. Það getur stuðlað að ógleði og jafnvel niðurgangi og að fólk verði svangt fyrr en ella ef drukkið er með matnum.

Mikilvægt er að borða próteinríka fæðu á hverjum degi, t.d. fisk, kjöt, mjólkurvörur og egg, helst í hverri máltíð. Slíkt er nauðsynlegt til að stuðla að því að líkaminn nái að jafna sig og byggja upp eftir aðgerð. Margir þurfa einnig á próteinríkum drykkjum að halda.

Allir sem fara í megrunaraðgerð þurfa að taka fjölvítamín með stein-efnum daglega, ævilangt. Konur á barneignaaldri geta þurft að taka járntöflur aukalega og leggja áherslu á járnríka fæðu. Einnig er ráðlegt að taka kalktöflur en kalk er yfirleitt ekki í algengum fjölvítamíntöflum hér á landi. Sérstaklega á þetta við um þá sem ekki nota mjólk eða mjólkurvörur. Leiðbeiningar um vítamín og steinefni eru gefnar af næringarráðgjafa og lækni og er það einstaklingsbundið hvað er ráðlagt.

Fituríka og sykurríka fæðu ber að varast. Fita og sykur hafa áhrif á meltinguna, valda óþægindum, kviðverkjum og niðurgangi. Þegar frá líður er í lagi að neyta fitu í litlum mæli, en neyslunni verður að dreifa á máltíðir dagsins, t.d. aðeins smjör á brauð í morgunmat, 1 tsk. matarolía eða dressing á salat um hádegi, sósa á kjöt í kvöldmat o.s.frv.

Mikilvægt er að læra að þekkja einkennin og hætta að borða eða drekka þegar nóg er komið af mat eða vökva. Ef borðað er of mikið tútnar maginn út smátt og smátt og fólk hættir að léttast og fer að þyngjast aftur með tímanum. Það veldur einnig ógleði og uppköstum þegar of mikið er borðað í einu og er algeng umkvörtun.

Algengt er að fólk þoli ekki ýmis konar mat fyrstu mánuði og jafnvel

fyrsta árið eftir megrunaraðgerð. Því er mikilvægt að prófa sig áfram með fæðutegundir. Eitthvað sem ekki gengur tveimur mánuðum eftir aðgerð verður kannski allt í lagi eftir fjóra til sex mánuði.

Matur við hæfi eftir megrunaraðgerð þarf ekki að vera minna spennandi en áður en óhjákvæmilega verður mikil breyting á mataræði og matargerð. Það er um að gera að prófa sig áfram með nýja rétti. Ýmsir blandaðir réttir, t.d. pottréttir, matarmiklar súpur ofl., eru tilvalinn matur eftir aðgerð.

Benda má á matreiðslubókina Af bestu lyst (Vaka Helgafell 1994) þar sem er að finna margar góðar uppskriftir með slíkum réttum. Þá má reikna með að skammturinn sé um tæplega helmingur þess sem áætlað er, uppskrift fyrir fjóra hentar fyrir átta til níu sem hafa farið í megrunaraðgerð.

Fæðutegundir sem ber að varast eftir megrunaraðgerð:

Djúpsteiktur matur

Franskar kartöflur

Feitt kjöt og unnar kjötvörur

Unnar fiskvörur, t.d. naggar, rúllur o.fl.

Rjómi, gervirjómi

Sýrður rjómi, 18 og 36%

Rjómaís, jurtaís og jógúrtís

Smjör, smjörlíki og olía

Kartöfluflögur og nasl

Sætar og feitar kökur, tertur og kex

Brauðtertur og rjómatertur

Súkkulaði, lakkrís og sælgæti

Feitar sósur (uppbakaðar og úr pakka)

Majones, pítusósur, remoulaði og bearnaiese-sósur

Rjóma- og smjörbættar súpur

Sætir og sykurskertir gosdrykkir

Áfengi og bjór

Fæðutegundir við hæfi eftir megrunaraðgerð:

Soðinn, ofnsteiktur og grillaður matur

Magurt kjöt, kjúklingur, kalkúnn

Allur fiskur

Fituminni ostur

Kotasæla

Fitulítill smurostur

Fjörmjólk og undanrenna

Létt AB-mjólk og létt súrmjólk án ávaxta

Skyr og skyrdrykkir án viðbætts sykurs

Léttjógúrt og jógúrtdrykkir án viðbætts sykurs

Ferskir ávextir, ber og grænmeti

Ath. Hrátt grænmeti gengur oft illa í byrjun; soðið gengur betur

Hrein jógúrt og 10% sýrður rjómi

Grófur kornmatur, gróf brauð, s.s.heilhveitibrauð

Hafragrautur og bygggrautur

Vatn og kolsýrt vatn

Hreinn ávaxtasafi

Sýnishorn af matseðli 8-10 vikum eftir megrunaraðgerð

(u.þ.b. 1100 kkal, 75 g prótein, vökvi um 2000 ml.)

Morgunverður:

Vatnsglas

Létt ab-mjólk, 200 ml

1/2 lítill banani

Millibiti:

1/2 heilhveitibrauðsneið

Tvær þunnar sneiðar 17% ostur

Fjörmjólk, 1/2 glas

Hádegisverður:

Vatnsglas

Eitt egg

Soðið pasta (70 gr.)

Tvær þunnar skinkusneiðar

Soðið broccoli, 2-3 stilkar

Millisbiti:

Vatnsglas

1 dós létt jógúrt án viðb. sykurs

1 ferna hreinn ávaxtasafi (250 ml)

Kvöldverður:

Vatnsglas

Ofnbakaður fiskur (60 gr.)

Ein teskeið smjör

Ein meðalstór kartafla (75 gr.)

Soðnar gulrætur (50 gr.)

Einn bolli te

Millibiti:

Nupo Lett drykkur, blandaður með Fjörmjólk (170 ml.)

Ein lítil pera

Vatnsglas

Út að borða eftir megrunaraðgerð

Það getur verið flókið og vafist fyrir mörgum að fara út að borða eftir megrunaraðgerð en það er ekkert sem bannar það þegar fók er búið

að jafna sig. Mörgum finnst erfitt að velja af matseðli og það er dýrt

að kaupa stóran skammt og borða ekki nema helming eða minna.

Yfirleitt eru ýmsir forréttir og tærar grænmetissúpur bestu kaupin

og oft er hægt að fá soðið eða hrátt grænmeti sem hliðarrétt.

Hlaðborð eru ekki æskileg, að blanda saman mörgum réttum er ekki góð leið fyrir fólk eftir megrunaraðgerð, a.m.k. ekki fyrsta árið og hafa margir fundið fyrir því. Munið að drekka vatn fyrir matinn en ekki með matnum og að vín er varasamt. Eftirréttir við hæfi eru ferskir ávextir

eða minnsti skammtur af frauðís (sorbet)

Eftir megrunaraðgerð snýst allt um það að ná tökum á skammtastærð, hafa reglu á matmálstímum og hreyfa sig daglega.

Hreyfing

Eins og áður hefur komið fram í þessum bæklingi er breyting á lifnaðarháttum ein meginundirstaða þess að árangur náist af aðgerðinni til langs tíma. Hreyfing er öllum til góðs, bætir heilsufar, eykur þol og styrkir fólk bæði andlega og líkamlega.

Fæstir sem berjast við offitu leggja stund á íþróttir. Eftir því sem fólk þyngist getur það hreyft sig minna og smám saman myndast vítahringur hreyfingaleysis og líkamlegrar hrörnunar. Þeir sem vilja ekki leggja á sig svolítið erfiði eiga eftir að gjalda fyrir það síðar þegar offita veldur þeim erfiðleikum sem er mun verra að glíma við.

Það þarf ekki mikið til að auka við daglega hreyfingu. Til dæmis er hollráð að sleppa lyftunni og ganga upp stiga, skilja bílinn eftir þegar fara þarf stuttar vegalengdir,

leggja bílnum örlítið frá áfangastað og ganga. Allt er þetta viðbótarhreyfing sem segir sitt.

Gott ráð er að fá sér skrefamæli (pedometer) og ganga með á sér til þess að gera sér grein fyrir því hversu lítil eða mikil dagleg hreyfing er.

Sund er frábær líkamsþjálfun og hreyfing. Allir kannast við þá tilfinningu að vega nánast ekki neitt og láta svalt sundlaugarvatnið leika um sig. Margir, sem þjást af offitu, geta ekki hugsað sér að fara á sundstað; halda að allir séu að horfa á sig. Þetta er hugsun sem fólk á að reyna að bægja frá sér. Fólk gefur of feitum einstaklingum auga hvort sem þeir eru kappklæddir eða í sundfötum. Sund er gott fyrir liðina svo að ekki sé talað um heita pottinn.

Hver og einn verður að finna sér hreyfingu og líkamsþjálfun við hæfi og gera hana að sjálfsögðum þætti hinna nýju lifnaðarhátta sem hjáveituaðgerð gefur einstaklingum kost á að taka upp. Hið sama gildir um þá sem eru að bíða eftir aðgerð. Þeir eiga ekki að sitja heima og bíða eftir að fá að vita hvenær röðin sé komin að þeim.

Því fyrr sem fólk fer að stunda reglulega líkamsþjálfun og hreyfingu,

í því betra formi er það þegar kemur loks að aðgerðinni sjálfri.

Þá tekur styttri tíma að koma sér í gott líkamlegt form.

Ritstjórar og ábyrgðarmenn: Björn G. Leifsson, Hjörtur Gíslason

Höfundar efnis: Björn G. Leifsson, Hjörtur Gíslason, Ludvig Guðmundsson,

Svava Engilbertsdóttir og Halldór R. Lárusson.

Hönnun, útlit og teikningar: Halldór R. Lárusson.

Endurskoðun og umsjón texta: Jón Örn Marinósson.

Ljósmyndir: Brynjólfur Jónsson og Halldór R. Lárusson.

Prófarkalestur: Ágúst Borgþór Sverrisson.

Útgefandi: H.R.L. Sími: 864 3603 - Júlí 2005

Öll réttindi áskilin.

Bækling þennan má ekki afrita með neinum hætti, svo sem með ljósmyndun, prentun, hljóðritun eða á annan hátt, að hluta eða í heild, án skriflegs leyfis höfunda eða útgefenda.